Πιο ζεστά καλοκαίρια, πιο μολυσμένος αέρας: Κύματα καύσωνα και καρκίνος του πνεύμονα στην Ευρώπη
Καθώς γράφονται αυτές οι γραμμές, τον Ιούνιο του 2026, μεγάλο μέρος της νότιας Ευρώπης προετοιμάζεται για θερμοκρασίες που πλησιάζουν τους 40 °C, μόλις λίγες εβδομάδες μετά από ένα θανατηφόρο κύμα καύσωνα που έπληξε την ήπειρο στις αρχές του καλοκαιριού. Η Ισπανία, η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ιταλία βρίσκονται και πάλι υπό προειδοποίηση για καύσωνα, με τις νύχτες να είναι τόσο ζεστές που προσφέρουν ελάχιστη ανακούφιση.
Η ακραία ζέστη είναι επικίνδυνη από μόνη της. Ωστόσο, δεν είναι μόνο θέμα άνεσης, ούτε καν θέμα θερμοπληξίας. Τα πιο ζεστά καλοκαίρια μεταβάλλουν επίσης τον αέρα που αναπνέουμε, και αυτό έχει άμεση επίδραση στην υγεία των πνευμόνων και στον καρκίνο του πνεύμονα.
Γιατί οι καύσωνες στην Ευρώπη συνεχίζουν να εμφανίζονται
Οι καύσωνες αυτής της κλίμακας δεν αποτελούν πλέον σπάνια φαινόμενα. Καθώς τα αέρια του θερμοκηπίου θερμαίνουν τον πλανήτη, οι περίοδοι ακραίας ζέστης εμφανίζονται νωρίτερα, διαρκούν περισσότερο και φτάνουν σε υψηλότερες θερμοκρασίες. Αυτό που κάποτε θεωρούνταν εξαιρετικό γεγονός, γίνεται πλέον συνηθισμένο φαινόμενο του ευρωπαϊκού καλοκαιριού.
Αυτή η τάση έχει ένα κρυφό κόστος για τους πνεύμονες, καθώς η ζέστη και η ατμοσφαιρική ρύπανση συμβαδίζουν.
Πώς η ζέστη επιδεινώνει την ποιότητα του αέρα που αναπνέουμε
Σε ζεστές, άπνοιες και ηλιόλουστες ημέρες, τα καυσαέρια της κυκλοφορίας και οι βιομηχανικές εκπομπές αντιδρούν με το ηλιακό φως και σχηματίζουν όζον στο επίπεδο του εδάφους, το κύριο συστατικό του καλοκαιρινού αιθαλομίχλη. Όσο πιο ζεστές και φωτεινές είναι οι συνθήκες, τόσο περισσότερο συσσωρεύεται το όζον.
Η ζέστη φέρνει επίσης ξηρασία, και η ξηρασία τροφοδοτεί τις πυρκαγιές. Αυτές οι πυρκαγιές γεμίζουν τον αέρα με ρύπους υπό μορφή λεπτών σωματιδίων, γνωστών ως PM2,5, τα οποία μπορούν να μεταφερθούν σε μεγάλες αποστάσεις, πολύ πέρα από την ίδια την πυρκαγιά.
Τόσο η ρύπανση από όζον όσο και η ρύπανση από σωματίδια δυσκολεύουν την αναπνοή. Μπορούν να προκαλέσουν βήχα, δύσπνοια και κρίσεις άσθματος, να επιβαρύνουν την καρδιά και να επιδεινώσουν υπάρχουσες πνευμονικές παθήσεις. Για τα άτομα που ήδη πάσχουν από καρκίνο του πνεύμονα, οι ημέρες με κακή ποιότητα αέρα μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολες.
Η σχέση με τον καρκίνο του πνεύμονα
Η σχέση αυτή είναι βαθύτερη από τα συμπτώματα που εμφανίζονται σε μια ημέρα με κακή ποιότητα αέρα. Η ατμοσφαιρική ρύπανση έχει αναγνωριστεί ως αιτία καρκίνου από το 2013, όταν ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο την κατέταξε ως καρκινογόνο ουσία της Ομάδας 1, στην ίδια κατηγορία με τον καπνό.
Τον Απρίλιο του 2026, μια εκτενής μελέτη της Ένωσης για τον Διεθνή Έλεγχο του Καρκίνου (Union for International Cancer Control) και του Ινστιτούτου Τζορτζ για την Παγκόσμια Υγεία (The George Institute for Global Health) κατέδειξε την έκταση του προβλήματος. Βασιζόμενη σε 42 συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις, η μελέτη απέδωσε στην ατμοσφαιρική ρύπανση πάνω από 434.000 περιπτώσεις καρκίνου του πνεύμονα παγκοσμίως κάθε χρόνο και διαπίστωσε ότι η μακροχρόνια έκθεση στα PM2,5 αυξάνει τον συνολικό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου κατά περίπου ένα δέκατο. Η ατμοσφαιρική ρύπανση ευθύνεται, κατά εκτίμηση, για το 27,5% των προληπτέων περιπτώσεων καρκίνου του πνεύμονα στις γυναίκες και για το 15,8% στους άνδρες.
Αυτό αποτελεί επίσης βασικό παράγοντα για την αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου του πνεύμονα σε άτομα που δεν έχουν καπνίσει ποτέ, τα οποία αποτελούν ένα αυξανόμενο ποσοστό των διαγνωσθέντων. Για αυτά τα άτομα, η ατμοσφαιρική ρύπανση συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων γνωστών παραγόντων κινδύνου. Ο καρκίνος του πνεύμονα δεν είναι μόνο μια ασθένεια που σχετίζεται με την ατομική συμπεριφορά. Είναι επίσης μια ασθένεια που σχετίζεται με το περιβάλλον και την πολιτική.
Παρουσιάσαμε όλα τα στοιχεία στο προηγούμενο άρθρο μας, με τίτλο «Ατμοσφαιρική ρύπανση και καρκίνος του πνεύμονα στην Ευρώπη: Τι δείχνουν τα στοιχεία σήμερα».
Μια ιστορία για τις ανισότητες στην Ευρώπη
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, η ποιότητα του αέρα έχει βελτιωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, και αυτή η πρόοδος είναι πραγματική. Οι θάνατοι στην ΕΕ που συνδέονται με τα λεπτά σωματίδια μειώθηκαν σχεδόν κατά το ήμισυ μεταξύ του 2005 και του 2022.
Ωστόσο, τα οφέλη δεν έχουν κατανεμηθεί ομοιόμορφα. Η Ανατολική και η Νοτιοανατολική Ευρώπη φέρουν μακράν το βαρύτερο φορτίο, με τα επίπεδα ρύπανσης σε ορισμένες περιοχές να είναι πολλές φορές υψηλότερα από ό,τι στις καθαρότερες περιοχές του βορρά. Ο τόπος διαμονής ενός ατόμου μπορεί να επηρεάσει την έκθεσή του και, κατά συνέπεια, τον κίνδυνο που διατρέχει.
Αυτό το χάσμα σπάνια εμφανίζεται μεμονωμένα. Οι ίδιες περιοχές συχνά παρουσιάζουν μειωμένη πρόσβαση σε εξειδικευμένη περίθαλψη, χαμηλότερα ποσοστά μοριακών εξετάσεων και μεγαλύτερες καθυστερήσεις στη διάγνωση. Η ανισότητα στην ποιότητα του αέρα ισοδυναμεί με ανισότητα στον τομέα του καρκίνου.
Τι πρέπει να γίνει
Η Ευρώπη διαθέτει ήδη το πλαίσιο για την αλλαγή. Η αναθεωρημένη Οδηγία για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα, που εγκρίθηκε το 2024, ευθυγραμμίζει τα πρότυπα της ΕΕ με τις κατευθυντήριες γραμμές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και καθορίζει ένα όριο για τα λεπτά σωματίδια στα 10 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, το οποίο πρέπει να επιτευχθεί έως το 2030. Σε μεγάλο μέρος της ηπείρου το όριο αυτό εξακολουθεί να υπερβαίνεται.
Ένας νόμος αποδίδει μόνο αν εφαρμοστεί, αν παρακολουθείται και αν επιβάλλεται, και αν οι κοινότητες που εκτίθενται περισσότερο έχουν λόγο ως προς τον τρόπο με τον οποίο αυτό συμβαίνει. Καθώς οι καύσωνες γίνονται πλέον αναπόσπαστο μέρος των ευρωπαϊκών καλοκαιριών, η δράση για το κλίμα και ο καθαρός αέρας δεν αποτελούν ζητήματα ξεχωριστά από τον καρκίνο του πνεύμονα. Αποτελούν μέρος του ίδιου αγώνα.
Αυτό αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης αλλαγής. Στη στρατηγική της έως το 2028, η Ένωση για τον Διεθνή Έλεγχο του Καρκίνου αντιμετωπίζει τον καρκίνο του πνεύμονα, τον έλεγχο του καπνίσματος και την ατμοσφαιρική ρύπανση ως μία ενιαία προτεραιότητα, ενώ η ανασκόπηση των επιστημονικών στοιχείων ζητά να ενσωματωθούν στόχοι για την ποιότητα του αέρα στα εθνικά σχέδια καταπολέμησης του καρκίνου και να εφαρμοστούν σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ο καθαρός αέρας δεν θεωρείται πλέον ξεχωριστό ζήτημα από την καταπολέμηση του καρκίνου του πνεύμονα. Αποτελεί μέρος της.
Στην οργάνωση «Lung Cancer Europe», πιστεύουμε ότι τα άτομα που ζουν με καρκίνο του πνεύμονα, καθώς και εκείνα που διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο, πρέπει να συμμετέχουν στη συζήτηση για την ποιότητα του αέρα στην Ευρώπη. Τα στοιχεία δεν αμφισβητούνται πλέον. Αυτό που απομένει είναι η βούληση να αναλάβουμε δράση.