Ατμοσφαιρική ρύπανση και καρκίνος του πνεύμονα στην Ευρώπη: Τι δείχνουν τα τρέχοντα στοιχεία

Τον Απρίλιο του 2026, η Ένωση για τον Διεθνή Έλεγχο του Καρκίνου (UICC) και το Ινστιτούτο Τζορτζ για την Παγκόσμια Υγεία δημοσίευσαν την έκθεση «Καθαρός αέρας στην καταπολέμηση του καρκίνου: Μια επισκόπηση των επιστημονικών στοιχείων» — την πιο ολοκληρωμένη έκθεση μέχρι σήμερα σχετικά με τις γνώσεις μας για την ατμοσφαιρική ρύπανση και τον καρκίνο. Με βάση 42 συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις, τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά.

Για όσους από εμάς δραστηριοποιούμαστε στον τομέα της υπεράσπισης των δικαιωμάτων των ασθενών με καρκίνο του πνεύμονα, ορισμένα από τα ευρήματα επιβεβαιώνουν όσα η επιστήμη επισημαίνει εδώ και χρόνια. Άλλα ευρήματα, από την άλλη, θα πρέπει να προκαλέσουν την άμεση προσοχή των υπευθύνων χάραξης πολιτικής σε όλη την Ευρώπη και πέραν αυτής.

Τα ευρήματα της έκθεσης

Ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) είχε ταξινομήσει τη ρύπανση του αέρα σε εξωτερικούς χώρους ως καρκινογόνο παράγοντα της Ομάδας 1 ήδη από το 2013. Η ταξινόμηση αυτή δεν έχει αμφισβητηθεί ποτέ. Αυτό που προσθέτει η νέα αυτή έκθεση είναι η κλίμακα και το εύρος του φαινομένου.

Πάνω από 434.000 περιπτώσεις καρκίνου του πνεύμονα κάθε χρόνο αποδίδονται στην ατμοσφαιρική ρύπανση σε παγκόσμιο επίπεδο. Η μακροχρόνια έκθεση σε λεπτά σωματίδια —PM2,5— αυξάνει τον συνολικό κίνδυνο ενός ατόμου να αναπτύξει καρκίνο κατά 11%, καθώς και τον κίνδυνο θανάτου από καρκίνο κατά 12%. Και τα στοιχεία πλέον δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στους πνεύμονες: η ατμοσφαιρική ρύπανση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο για πολλούς τύπους καρκίνου.

Αυτά δεν είναι περιθωριακά ευρήματα. Αντιπροσωπεύουν ένα βάρος τεράστιας κλίμακας που θα μπορούσε να προληφθεί.

Η ιστορία της ανισότητας στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη, η συνολική ποιότητα του αέρα έχει βελτιωθεί τις τελευταίες δεκαετίες και αυτό αξίζει να αναγνωριστεί. Οι θάνατοι στην ΕΕ που αποδίδονται στα PM2,5 μειώθηκαν κατά 45% μεταξύ του 2005 και του 2022. Ωστόσο, η πρόοδος δεν έχει κατανεμηθεί ισότιμα, και το χάσμα διευρύνεται αντί να μειώνεται.

Οι χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης φέρουν το μεγαλύτερο βάρος για την υγεία λόγω της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην ήπειρο. Τα επίπεδα PM2,5 σε ορισμένες περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης είναι αρκετές φορές υψηλότερα από ό,τι στη Δύση. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη κατέγραψε μέση τιμή PM2,5 32 µg/m³ το 2022. Η Σερβία κατέγραψε 23 µg/m³. Αντίθετα, η Ισλανδία κατέγραψε 3 µg/m³, ενώ η Φινλανδία και η Σουηδία κατέγραψαν από 5 µg/m³ η καθεμία.

Η αναθεωρημένη Οδηγία της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα, η οποία εγκρίθηκε το 2024, καθορίζει ένα νέο όριο 10 µg/m³ για τα PM2,5 έως το 2030 — ένα όριο που σήμερα υπερβαίνεται κατά πολύ σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης.

Για τα άτομα που πάσχουν από καρκίνο του πνεύμονα σε αυτές τις περιοχές, αυτό αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου πλαισίου πολλαπλών μειονεκτημάτων: μεγαλύτερη έκθεση στη ρύπανση, περιορισμένη πρόσβαση σε εξειδικευμένη περίθαλψη, χαμηλότερα ποσοστά μοριακών εξετάσεων και μεγαλύτερες καθυστερήσεις στη διάγνωση. Η ανισότητα στην ποιότητα του αέρα ισοδυναμεί με ανισότητα στον καρκίνο.

Γιατί αυτό έχει σημασία ειδικά για τον καρκίνο του πνεύμονα

Ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η κύρια αιτία θανάτου από καρκίνο στην Ευρώπη. Είναι επίσης ο καρκίνος που συνδέεται πιο άμεσα και σαφώς με την έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση. Για τα άτομα που δεν έχουν καπνίσει ποτέ (ένα αυξανόμενο ποσοστό των διαγνωσθέντων), η ατμοσφαιρική ρύπανση συγκαταλέγεται μεταξύ των σημαντικότερων γνωστών παραγόντων κινδύνου.

Η έκθεση της UICC δείχνει ότι ο καρκίνος του πνεύμονα δεν είναι απλώς μια ασθένεια που οφείλεται στην ατομική συμπεριφορά. Είναι επίσης μια ασθένεια που συνδέεται με το περιβάλλον, την αποτυχία των πολιτικών και τη συστημική ανισότητα. Η διαφορετική προσέγγιση του ζητήματος είναι άδικη τόσο για τα άτομα που ζουν με την ασθένεια όσο και για τις κοινότητες που εκτίθενται περισσότερο σε αυτήν.

Τι πρέπει να γίνει

Η αναθεωρημένη οδηγία της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα δημιουργεί ένα νομικό πλαίσιο για την αλλαγή. Ωστόσο, η νομοθεσία αποδίδει αποτελέσματα μόνο εάν εφαρμοστεί, παρακολουθηθεί και επιβληθεί — και εάν οι κοινότητες που επηρεάζονται περισσότερο έχουν λόγο ως προς τον τρόπο με τον οποίο αυτό θα συμβεί.

Στην οργάνωση «Lung Cancer Europe», πιστεύουμε ότι τα άτομα που ζουν με καρκίνο του πνεύμονα και εκείνα που διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο πρέπει να συμμετέχουν στον διάλογο σχετικά με την πολιτική για την ποιότητα του αέρα. Τα επιστημονικά στοιχεία είναι πλέον αδιαμφισβήτητα. Το ζήτημα είναι η πολιτική βούληση.

Χαιρετίζουμε την έκθεση της UICC και καλούμε τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε ολόκληρη την Ευρώπη —ιδίως στις περιοχές όπου η έκθεση παραμένει υψηλότερη— να αντιμετωπίσουν την ποιότητα του αέρα ως ζήτημα που σχετίζεται με τον καρκίνο του πνεύμονα και όχι ως ξεχωριστό ζήτημα.